
Nông nghiệp, hàng hóa và chuỗi cung ứng là ba mắt xích gắn chặt với nhau. Khi giá đổi chiều, cả ba đều rung lắc theo. Chúng tôi đã đồng hành cùng nhiều hợp tác xã và trang trại nhỏ đi qua những đợt sóng giá như vậy. Mỗi lần ngồi nghe bà con kể lại, chúng tôi lại thấy rõ một điều: người chịu tổn thương đầu tiên thường là người trực tiếp trồng.
Có lần chứng kiến bà con lao đao vì được mùa nhưng mất giá, chúng tôi bắt đầu nghĩ kỹ hơn về cách giảm rủi ro. Từ đó, kinh tế tuần hoàn trở thành hướng đi chúng tôi thường nhắc đến. Trong bài này, đội ngũ muốn chia sẻ những gì đã rút ra, kèm vài câu chuyện thực tế để bạn dễ hình dung.
Vì sao giá nông sản cứ lên xuống thất thường

Bà con trồng trọt thường gặp một nghịch lý quen thuộc. Năm được mùa thì giá rớt. Năm mất mùa thì giá tăng, nhưng lúc đó lại chẳng còn bao nhiêu hàng để bán. Chúng tôi từng làm việc với một hợp tác xã trồng thanh long ở Bình Thuận. Vụ đó sản lượng tăng gần gấp rưỡi năm trước, nhưng giá bán tại vườn giảm hơn một nửa chỉ trong vài tuần.
Nguyên nhân không chỉ nằm ở thời tiết hay sản lượng. Chuỗi cung ứng ở nhiều nơi vẫn còn nhiều khâu trung gian chồng chéo. Hàng đi từ nông hộ qua thương lái, rồi qua vựa, rồi mới tới chợ đầu mối. Mỗi khâu đều lấy một phần lợi nhuận. Người trồng thường là người chịu thiệt nhiều nhất khi giá biến động.
Thông tin thị trường cũng thường đến tay nông dân muộn. Nhiều bà con xuống giống theo phong trào mà không biết vùng khác cũng đang trồng cùng loại cây. Kết quả là nguồn cung dư cục bộ, giá lao dốc ngay từ đầu vụ thu hoạch. Chúng tôi thấy tình trạng này lặp đi lặp lại ở khá nhiều địa phương, từ cây ăn trái đến rau màu ngắn ngày.
Kinh tế tuần hoàn giải quyết bài toán này như thế nào

Hiểu đơn giản, kinh tế tuần hoàn là tận dụng tối đa mọi thứ trong quá trình sản xuất. Phụ phẩm không bị bỏ đi mà được đưa vào một chu trình khác. Trong nông nghiệp, cách làm này giúp nông hộ bớt phụ thuộc vào một đầu ra duy nhất. Điều quan trọng nằm ở chỗ mỗi thứ tạo ra đều có thể quay lại phục vụ sản xuất.
Khi giá nông sản tươi giảm mạnh, nông hộ vẫn có thể chế biến để giữ giá trị. Xoài rớt giá có thể sấy dẻo, ép nước hoặc làm mứt bán quanh năm. Vỏ và hạt có thể ủ thành phân hữu cơ để bón lại cho chính vườn cây. Nhờ vậy, giá trị hàng hóa không mất hẳn khi thị trường biến động.
Chúng tôi từng gợi ý một trang trại vừa chăn nuôi vừa trồng trọt làm theo hướng này. Phân chuồng được ủ compost rồi bón cho vườn rau. Rau củ loại hai, loại ba dùng làm thức ăn chăn nuôi thay vì bỏ đi. Chi phí đầu vào giảm rõ rệt, dù giá ngoài thị trường lên xuống thế nào.
Câu chuyện từ một trang trại đội ngũ từng đồng hành

Không lâu trước đây, đội ngũ có dịp làm việc với một trang trại trồng chuối ở Đồng Nai. Đúng vụ thu hoạch rộ, giá chuối tại vườn rớt chỉ còn khoảng một phần ba so với đầu năm. Chủ trang trại khá lo, vì sản lượng năm đó còn cao hơn mọi năm trước.
Sau khi trao đổi, chúng tôi gợi ý anh thử một hướng khác. Thay vì bán tươi toàn bộ, một phần chuối được sấy dẻo. Một phần khác làm bột chuối xanh, bán cho các cơ sở làm bánh. Phần chuối loại thải được ủ làm phân bón lại cho vườn nhà.
Sau một mùa áp dụng, trang trại giảm được đáng kể lượng hàng phải bán tháo giá rẻ. Doanh thu từ sản phẩm chế biến thậm chí còn cao hơn bán tươi vào những lúc giá xuống thấp. Đây chỉ là một ví dụ nhỏ, nhưng cho thấy vòng tuần hoàn có thể mở thêm đường ra cho hàng nông sản khi thị trường khó đoán.
Khi vòng tuần hoàn khép kín trong chuỗi cung ứng

Một chuỗi cung ứng nông nghiệp vận hành theo hướng tuần hoàn khác hẳn cách làm truyền thống. Hàng không chỉ đi một chiều từ vườn ra chợ. Nó còn có đường quay lại, được tái sử dụng ở nhiều điểm trong chuỗi sản xuất. Khi đường quay lại này được thiết kế bài bản, doanh nghiệp sẽ thấy rõ hơn từng khoản chi và từng khoản thu.
Với doanh nghiệp muốn xuất khẩu, kiểm soát chuỗi cung ứng còn gắn chặt với hồ sơ và truy xuất nguồn gốc. Chúng tôi từng tổng hợp cách một số đơn vị xử lý phần này trong bài về cách quản lý hồ sơ và truy xuất nguồn gốc lô hàng xuất khẩu. Khi hàng được ghi nhận rõ từ đầu vào đến đầu ra, doanh nghiệp dễ đàm phán giá hơn và ít bị ép giá lúc thị trường biến động.
Ứng dụng công nghệ để dự báo và điều tiết mùa vụ

Kinh tế tuần hoàn chỉ thật sự hiệu quả khi đi kèm dữ liệu đầy đủ. Nếu không biết trước sản lượng, nông hộ khó chủ động điều chỉnh kế hoạch chế biến hay tồn trữ. Đây là lý do nhiều hợp tác xã bắt đầu quan tâm đến dự báo mùa vụ như một phần của chuỗi cung ứng, chứ không còn xem đó là chuyện riêng của kỹ thuật canh tác.
Hiện nay, một số công cụ dự báo thời tiết, sâu bệnh và mùa vụ đang giúp hợp tác xã lên kế hoạch sớm hơn trước rất nhiều. Chúng tôi có viết một góc nhìn khá chi tiết trong bài về cách dự báo mùa vụ và quản lý truy xuất nguồn gốc trong nông nghiệp. Biết trước sản lượng giúp đưa hàng ra thị trường hợp lý hơn, tránh dồn ứ vào một thời điểm rồi giá giảm sâu bất ngờ.
Ngoài sản lượng, nắm được xu hướng tiêu dùng theo mùa cũng giúp nông hộ tránh trồng ồ ạt một loại cây. Chúng tôi từng thấy nhiều hợp tác xã chủ động chia nhỏ diện tích cho nhiều loại cây khác nhau. Cách này giảm rủi ro khi một mặt hàng bất ngờ rớt giá. Diện tích được chia hợp lý cũng giúp việc nhân lực và kho bãi đỡ bị dồn vào một thời điểm.
Liên kết đầu ra để bớt phụ thuộc vào thương lái

Muốn giá bán ổn định, chuỗi cung ứng cần có đầu ra chắc chắn hơn là chỉ trông vào thương lái từng ngày. Nhiều hợp tác xã đã bắt đầu tìm kênh bán trực tiếp, ký hợp đồng bao tiêu với siêu thị hoặc bán online cho khách quen. Chúng tôi từng chia sẻ kinh nghiệm này trong bài về cách hợp tác xã và trang trại tối ưu kênh bán hàng nông sản.
Có vài cách thường được áp dụng để giảm phụ thuộc vào trung gian. Mỗi cách có ưu và nhược điểm riêng, nên bạn nên cân nhắc theo quy mô của mình.
- Ký hợp đồng bao tiêu trước vụ với đối tác thu mua cố định, thay vì chờ giá thị trường mỗi ngày. Cách này giúp có giá tham chiếu rõ ràng, nhưng cần thỏa thuận kỹ về chất lượng và thời điểm giao hàng.
- Mở thêm kênh bán trực tiếp tới người tiêu dùng, kể cả bán online với số lượng nhỏ. Lợi nhuận cao hơn, nhưng đòi hỏi nhân lực làm đóng gói và chăm sóc khách.
- Kết nối với bếp ăn tập thể hoặc chuỗi thực phẩm sạch để có đơn hàng đều hơn.
Cách làm này không xóa hẳn được biến động giá, và chúng tôi luôn nói thẳng điều đó với bà con. Nhưng nó cho nông hộ thêm lựa chọn khi một kênh bán gặp khó. Có phương án dự phòng vẫn tốt hơn là phụ thuộc vào một mối duy nhất.
Vài lưu ý khi bắt đầu áp dụng kinh tế tuần hoàn

Không phải mô hình tuần hoàn nào cũng hợp với mọi loại cây hay quy mô sản xuất. Với nông hộ nhỏ, đầu tư dây chuyền chế biến ngay từ đầu có thể quá sức, dễ khiến bà con nản giữa chừng. Điều này nghe có vẻ hiển nhiên, nhưng thực tế nhiều người vẫn muốn làm lớn ngay từ bước đầu tiên.
Chúng tôi thường khuyên bắt đầu từ những việc đơn giản. Ủ phân từ phụ phẩm và tận dụng phế phẩm làm thức ăn chăn nuôi là bước dễ làm nhất, ít tốn vốn. Khi đã quen tay và thấy hiệu quả rõ ràng, hợp tác xã mới nên tính đến việc đầu tư máy sấy hoặc kho lạnh dùng chung. Làm từng bước như vậy giúp bạn tự rút kinh nghiệm, thay vì đặt cược toàn bộ vốn vào một thay đổi lớn.
Ngoài nội dung về mô hình tuần hoàn, chúng tôi còn tổng hợp thêm nhiều bài về kinh doanh và chuỗi cung ứng hàng hóa tại trang chủ của chúng tôi. Bạn có thể tham khảo để lên kế hoạch phù hợp với quy mô canh tác của mình.
Biến động giá nông sản khó loại bỏ hoàn toàn, vì nó gắn với quy luật cung cầu và thời tiết. Nhưng khi chuỗi cung ứng vận hành theo hướng tuần hoàn, hàng hóa không còn phụ thuộc vào một đầu ra duy nhất. Từ kinh nghiệm đồng hành cùng nhiều hợp tác xã và trang trại, đội ngũ tin rằng những thay đổi nhỏ như tận dụng phụ phẩm hay đa dạng kênh bán sẽ giúp bà con vững vàng hơn qua mỗi mùa vụ biến động.

